Modern Bilimin Doğuşunda Bizans'ın Etkisi Var mıdır?|| Sevim Tekeli'nin araştırması

Modern Bilimin Doğuşunda Bizans'ın Etkisi Var mıdır?|| Sevim Tekeli'nin araştırması

Sevim Tekelinin Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır? isimli çalışması, popüler söylemde yer alan tanımlamaları derinden sarsan, sistematik bilgiyi ön plana çıkaran bir yapı içeriyor. Batı kaynakları dikkatli bir şekilde taranıp sınıflandırıldıktan sonra bilimsel bilgi sistematize edilmiştir. Kitap, ele alınan konunun ilginç olması yanında, okurunu bilimsel bilginin akademik söylem içerisine yerleştirilmesini göstermesi bakımından da anlam ve değer taşıyor.

S. Dilek YALÇIN-ÇELİK

Prof. Dr. Sevim Tekeli, bilim tarihinin bir alt kolu olan, astronomi tarihi konusunda çalışmalar yapmış, değerli bir akademisyen. 1952de Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin Felsefe Bölümünde, Bilim Tarihi Kürsüsüne Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılının asistanı olarak girdiği yıldan emeklilik dönemine kadar konusuyla ilgili nitelikli pek çok çalışmaya imza atan Tekeli, kısa zaman içerisinde dünya tarafından kabul edilmiş saygın bir bilim insanı olmuştur.

Tekelinin bilimsel çalışmaları, zaman içerisinde tükenmiş ve piyasada bulunamamaya başlamıştır. O nedenle, 80. yaşından itibaren hocaya iki armağan kitap hazırlanmıştır. Bu kitaplarda, Tekelinin eserlerinin yeniden basımları yapılmıştır. Her iki armağan da Prof. Dr. Tulga Ocak tarafından hazırlanarak yayımlanmıştır.

BİZANSIN TARİHİ

Birinci armağan kitap, 2004 yılında, 80. yaşını kutlayan Sevim Tekeli için Sevim Tekeliye Armağan (Ankara, Kalkan Matbaacılık) adıyla yayımlanmıştır. Bu kitapta, Sevim Tekelinin makaleleri (17 tane), bildiri ve konuşmaları (13 tane) ve kitap tanıtmaları (3 tane) yer alır. İkinci armağan kitap için bu kez Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi adıyla 1975te basılan ve artık piyasada bulunamayan kitabın yeniden basımı tercih edilmiştir. Kitap, Prof. Dr. Tulga Ocak tarafından 2011de 22 Aralık günü, 87 yaşına girecek Sevim Tekeli için yeniden basıma hazırlanmış, bu arada da isim, yazarının da izniyle Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır? şeklinde değiştirilmiştir.

Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır? isimli kitap, bir sunuş yazısı, Sevim Tekelinin özgeçmişi ve yayınlarından oluşan giriş bölümünün ardından 1975teki basımının tekrarından oluşuyor. Sunuş yazısı, özgeçmiş ve yayınların listesi Prof. Dr. Tulga Ocak tarafından hazırlanmıştır.

Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır?, Önsöz, Giriş, Bizans Tarihçilerine Göre Bizansın Kültür Tarihi, Bizansın Dünya Kültür Tarihindeki Yeri, Rönesans, Sonuç, Bibliyografya ve Dizin bölümlerinden oluşuyor.

Bizans İmparatorluğunun Türkler tarafından ortadan kaldırılmasının bütün dünya yaşamına etkilerine, bugün, tamamlanmış, kapanmış bir tarihi olay gözü ile bakılmamaktadır cümleleriyle giriş kısmına başlayan Tekeli, kitabında Bizansın Türk ve dünya bilim, kültür ve sanatına etkisini tartışmaya açar. Dolayısıyla yazarın çok yönlü araştırmacı kimliği disiplinlerarası bir çalışmanın da kapılarını aralar. Rambaudun 1912de yayımladığı Bizans Tarihi Üzerine Araştırmalar (Études sur lHistoire Byzantine) kitabı, Bizans tarihi üzerine on yüzyıldır süregelen görüşlerin dışında yeni bir tezi savunması bakımından önemlidir. Ramboud siyasi bir amaç güderek ilk olarak bu kitabında Bizansı yaşayan tarihler arasına katmakta, burada ortaya attığı tezlerle son döneminde Osmanlı İmparatorluğunun bölüşülmesi ve Balkan uluslarının oluşumuna bir temel hazırlamaktadır. Rambaudun ortaya attığı görüşlerden sonra pek çok araştırmacı, Bizans konusuna yönelmiş ve Rambaudun tezini desteklemişler hatta bu teorinin yanına yenilerini eklemişlerdir. Öyle ki Batılı kaynaklarda Türk istilası, Balkan topluluklarının beş yüzyıl boyunca özgürlüklerini elinden almış, onları tutsak bırakmış, gelişimlerini bozmuştur. Örnek vermek gerekirse Bulgarlar Türk egemenliği altında Avrupanın en geri toplumlarından birisi olmuştur. Yukarıda özetlenen ve Rambaudun tezi ile başlayan süreçte şu temel problemlerin cevabı bulunmaya çalışılmıştır: Bizansın ortadan kalkmasının dünya siyasal, bilimsel, kültürel, ekonomik ve dinsel yaşamına etkileri ne olmuştur?, Bizansın Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki, siyasal, bilimsel, kültürel, ekonomik, sosyal ve dinsel etkileri ne olmuştur? ve Osmanlı İmparatorluğunun egemenlikleri altına aldıkları Balkan toplumları üzerindeki etkileri ne olmuştur? (Tekeli 2011: 5). Bu sorular, aynı zamanda Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır? isimli kitap için tartışmaya açılan ana noktalarını oluşturur. Bunun için Tekeli, kitabının yazım sürecinde konuyu irdelerken tamamen Batı kaynaklarını ele alarak yorumunu yapmayı tercih etmiştir.

TERCÜMELER VE KATKILAR

Birinci bölüm, Bizans Tarihçilerine Göre Bizansın Kültür Tarihi başlığını taşımaktadır. Buna göre, yapılan çalışmalara dayanarak söylenebilir ki, Bizansın siyasal tarihi ile kültürel tarihi arasında bir paralellik bulunmaz. Siyasi alandaki tüm karışıklık ve çalkantılı yönetime karşılık, 1453e kadar, hemen hemen kesintisiz bir biçimde, bin yıllık bir zaman diliminde, Bizans İmparatorluğunun dünyanın kültür merkezlerinden birisi olduğu bilinen bir gerçeklik. Tekeli, bu süreci kültürel boyutuyla irdelemeye başlamıştır. Bunun için Öğretim (İlköğretim, Ortaöğretim, Yükseköğretim), Hıristiyanlığın Egemen Olduğu Dönemde Öğretime Karşı Tutum, Akademinin Kapatılması, Constantinopleun Batıda Tek Bilim Merkezi Olarak Kalışı, Latin İstilası, Yüksek Öğretimde İkinci Dönem, Dil, Antik Yunan Yapıtlarının Korunması, Doğu ile Batı Arasındaki İlişkiler, Bizans Tarihçilerine Göre İstanbulun Fethinden Sonraki Dönemde Bizans Etkisi, Bizans Tarihçilerinin Türklerin İdaresiyle İlişkin Farklı Görüşleri gibi alt başlıklar oluşturur.

İkinci bölümün konusu, Bizansın Dünya Kültür Tarihindeki Yeridir. Yazar burada Rönesansın doğuşunda Bizans İmparatorluğunun rolünün ne olduğunu araştırır. Bunun için araştırmasına on üçüncü yüzyıldan sonraki döneme ait gelişmeleri konu edinmiştir. Antik Yunan ve Latin dönemlerine ait kısa bir giriş yapan Tekeli, bundan sonraki gelişmeleri dönem dönem alt başlıklara ayırarak irdeler. Karanlık Çağ, 7. Yüzyıl, 8. Yüzyıl, Bu Yüzyılın Sonlarına Doğru Batının İslam Dünyasındaki Bu Yükselişten Haberdar Olmaya Başlaması, 9. Yüzyıl, 10. Yüzyıl, 12. Yüzyıl, 13. Yüzyıl, 14. Yüzyıl. Bu alt başlıklar altında yazar 10. yüzyıldaki gelişmelere önceki alt başlıklarla belirtilen bölümlere nazaran daha ağırlıklı olarak yer vermektedir. Bu yüzyılda İspanya, Sicilya ve Bizansın durumu derinlikli olarak ele alınır. 12. yüzyıl üzerinde de ayrıca durulur. Bu yüzyılda dünyadaki bilimsel gelişmeler, matematik, geometri, tıp alanları başta olmak üzere ayrı ayrı değerlendirilir. On üç ve on dördüncü yüzyıl bölümleri kitapta üzerinde en fazla durulan bölümler. Yazar bu konuyu tanımlarken yapılan tercümeler ve bu tercümelerin kültür hayatı ve bilimsel gelişmelere etkisini ele almıştır. Arapçadan Latinceye, İbrani diline, İspanyolcaya, Portekizce ve Yunancaya yapılan tercümeler ile Latinceden Yunancaya yapılan tercümeler karşılaştırılır. On üç ve on dördüncü yüzyılda dünyadaki bilimsel çalışmalar, astronomi, trigonometri, rasathaneler, optik alanlarında yapılan çalışmalar başta olmak üzere göz önünde tutularak değerlendirilir.

Üçüncü bölüm, Rönesans başlığını taşır. Tekeli, burada Rönesansın başlangıcı ve sonuyla süreci tanımlarken Rönesansın niteliklerini ayrıca irdeler. Yeni Dünyanın keşfi, evrenle ilgili görüşlerin değişmesi, hümanizm ve insanın kendini keşfi bu dönemin önemli gelişmeleri arasında sayılır. Yine Rönesans döneminde Yunan ve Latin kaynaklarına dönüş yaşanırken, ortaçağ düşünce ve metotlarına ve İbn-i Rüşdle sembolize edilen İslam etkisine karşı çıkış genel bir tavır olarak karşımızda durur. Kitapta, Rönesans dönemindeki teknolojik buluşlardan söz edilir, örneğin matbaanın önemi bir kez daha dile getirilir. Ekonomik gelişmeler, ticaret, tarım, paranın kullanılmaya başlaması, sanayileşmenin önemi vurgulanır.

Sonuç bölümü çarpıcı; Roma İmparatorluğu, Doğudan gelen Gotların istilasından önce zaten türlü etkenlerle bilim ve bilimsel düşünceyi yitirmiş durumdadır. Gelecek yüzyılların ayrıntılı olarak irdelenmesi sonucu bilim tarihindeki verilere göre denilebilir ki, Bizansın modern bilime katkısı yoktur. Bununla birlikte Batılı bilim adamları, bulgular ve veriler ortada olmakla birlikte yanlış tanımlanmış bilgileri devam ettirmekte ısrarcıdır.

Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi Var mıdır?/ Sevim Tekeli/ Kalkan Matbaacılık/ 142 s.

Cumhuriyet-Kitap

(*) Doç.Dr., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi.

Yorumlar

yorumlar

Yazar Hakkında

Benzer yazılar

Yanıt verin.

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


*